* Về trường hợp được coi là phòng vệ chính đáng

Phòng vệ chính đáng là hành vi của người vì bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên.

Phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm.” (khoản 1 Điều 22 Bộ luật hình sự năm 2015)

Chế định phòng vệ chính đáng được xây dựng nhằm khuyến khích mọi công dân đấu tranh chống những hành vi xâm hại các quan hệ xã hội, ngăn chặn hoặc hạn chế những thiệt hại do sự xâm hại đó đe doạ gây ra. Do đó, luật Hình sự Việt Nam đã khẳng định, nó không phải là tội phạm, dù có thể do hành vi phòng vệ chính đáng đó mà gây ra những thiệt hại cho xã hội. Tuy nhiên, xem xét từ hoàn cảnh thực hiện hành vi, người phòng vệ chính đáng không có cơ hội để lựa chọn, do đó trong trường hợp này, người phòng vệ không có lỗi và được loại trừ trách nhiệm hình sự.

Phòng vệ chính đáng là quyền của mỗi công dân. Tuy nhiên, đối với những người có chức vụ, có trách nhiệm bảo vệ lợi ích của Nhà nước hoặc của nhân dân như: Cảnh sát, công an,… thì đây lại là nghĩa vụ pháp lý.

Tuy rằng đó là quyền của mỗi công dân nhưng điều đó không có nghĩa là họ có quyền tự ý xử lý tội phạm. Đó là trách nhiệm của Nhà nước để đảm bảo có thể xử phạt đúng người, đúng tội. Việc phòng vệ chính đáng chỉ được coi là “chính đáng” khi thoả mãn một số điều kiện sau đây:

Thứ nhất, về cơ sở phát sinh quyền phòng vệ chính đáng, đó phải là do có sự tấn công đang hiện hữu, có thể gây xâm phạm lợi ích của Nhà nước, lợi ích tập thể, quyền hoặc lợi ích chính đáng của công dân của chính người đó hoặc của người khác. Hành vi xâm phạm của người tấn công có thể cấu thành tội phạm hoặc không cấu thành tội phạm, chỉ cần hành vi gây hậu quả nguy hiểm cho xã hội đang xảy ra hoặc đe doạ sẽ xảy ra ngay tức khắc. Việc phòng vệ chỉ được coi là chính đáng khi việc phòng vệ này là kịp thời, ngay tức khắc, đạt được mục đích của việc phòng vệ và đáp ứng được nhu cầu của khách quan đặt ra. Khi hành vi tấn công đã thực sự chấm dứt, không đòi hòi việc phòng vệ hoặc khi phòng vệ quá sớm, quá muộn hoặc phòng vệ tưởng tượng,… trách nhiệm hình sự vẫn được đặt ra nhưng khi xem xét để quyết định, các tình tiết này sẽ là tình tiết giảm nhẹ cho người có hành vi phòng vệ.

Phòng vệ chính đáng có phải là trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự?
Phòng vệ chính đáng có phải là trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự?

Thứ hai, khi đã có cơ sở cho phép phòng vệ, người phòng vệ có quyền chống trả lại một cách cần thiết và phù hợp với người đang có hành vi tấn công ngay cả trong những trường hợp có biện pháp khác tránh được sự tấn công. Sự chống trả này của người phòng vệ có thể trực tiếp nhằm vào người tấn công hoặc vào công cụ, phương tiện phạm tội được sử dụng. Việc chống trả này có thể gây thiệt hại, có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng cho người tấn công, nhưng nó vẫn được coi là chính đáng nếu hành vi phòng vệ là cần thiết và phù hợp.

Điều đó có nghĩa là phòng vệ chính đáng đòi hỏi biện pháp chống trả nói chung (gồm phương tiện, phương pháp và thiệt hại) là biện pháp cần thiết, phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi tấn công đặt trong hoàn cảnh cụ thể. Trên thực tế, việc đánh giá sự cần thiết và phù hợp của hành vi phòng vệ này là vô cùng khó khăn và phức tạp vì khi có những mối nguy hiểm đang đe doạ, đặc biệt là trong trường hợp đe doạ đến tính mạng và sức khoẻ hoặc khi bị tấn công bất ngờ, không phải bất kỳ ai cũng có đủ điều kiện để bình tĩnh lựa chọn được chính xác cách chống trả thích hợp. Do đó, việc xác định này sẽ dựa trên kết luận của các cơ quan điều tra, cơ quan tư pháp trong quá trình điều tra và tố tụng.

* Về trường hợp vượt quá phòng vệ chính đáng

Như đã phân tích ở trên, phòng vệ chỉ được coi là chính đáng khi nó nằm trong giới hạn mà Nhà nước cho phép. Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại.

Người có hành vi vượt quá phòng vệ chính đáng sẽ phải chịu trách nhiệm hình sự với tội danh có cấu thành tội phạm thoả mãn các hành vi họ đã thực hiện. Tuy nhiên, khi xem xét để quyết định, đây sẽ là một tình tiết giảm nhẹ hình phạt theo quy định tại điểm d Điều 51 Bộ luật hình sự năm 2015.

Nếu có bất kỳ thắc mắc nào chưa rõ cần hỗ trợ, Quý khách hàng vui lòng liên hệ Tổng đài tư vấn pháp luật trực tuyến 24/7 số: 1900.6590 để được tư vấn cụ thể và chính xác nhất.

Trân trọng!

Trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự do phòng vệ chính đáng
Đánh giá bài viết